Bu bizim dost-doğma kəndimiz Xalxal kəndi idi. Haqqında danışdığım xanım isə Salatın nənə idi. Kənddə doğulan uşaqların yüzündən yüzünün də nənəsi Salatın nənə idi. Uşaqlar da sanki bir-birini gözləyərək doğulurdu ki, Salatın nənə öz əlləri ilə onları  bizim gözəl dünyada al-qumaşın içinə qoyub bələsin. Analar öz övladlarını öz evindəcə dünyaya gətirirdi. Mən ailənin beşinci övladı idim, məndən sonra doğulan qardaş-bacım da evimizdə dünyaya gəlmişdi, Salatın nənənin yumşaq əlləri ilə bələnmişdi. Deyim ki, uşaq ölümü-zad da yox idi, heç gözləmirdilər də. Hər şey gözəl idi, adət-ənənələr, hörmət-izzət və s.

    Hərdən Salatın nənə kimi yaşlı adamlar, İman baba (120 yaşı vardı), Səmənnaz nənə, Nazı nənə kimi nənələr, babalar olan keçmişdən danışardılar, qulaqların çəkər, ”kiş-kiş” edərdilər. Getsin o günlər, qayıtmasın, qulaqlara qurğusun, iraq-iraq, biz gördük, sizə qismət olmasın-deyərdilər. Bizə çox da uzaq olmayan keçmişin ağrı-acısından danışar, gözlər olsun görməsin deyib, söhbəti bitirərdilər. 

    Hə, Salatın nənədən danışırdım axı... Sonralar dedilər “mamaça”.  Əvvəllər sənin nənən, yəni dünyaya gələndə,  doğulanda tələsib işıqlı dünyaya atılmaq istəyəndə, tutub üsulluca yerə qoyan xanımlara nənə deyirdilər. Məsələn, Sənin nənən kimdir : Salatın nənə! Bəs Sənin?-Salatın nənə!  Doğrudan- doğruya o, hamının nənəsi, doğması, əzizi idi...  Az danışardı, çox düşünərdi, içindəki mərhəmət, gözəllik üzünə vurmuşdu, nurani bir ağbirçək idi. Anam qərib qız olduğundan, anamı çox sevərdi. Əslində mən bu kənddə doğulmuşdum, məndən əvvəl doğulanlar isə Sustda dünyaya gəlmişdilər.

     Şirin söhbətlər daha çox soyuq qış gecələrində olardı. Kömürün istisi bir ayrı idi. Həm də qış gecələri uzandıqca uzanır axı... Nağıl kimi söhbətlər qorxulu da  ola bilərdi, gülməli də. Qorxulu olanlardan (nağıl yox, olanlardan) danışanda , durub pəncərədən baxar, bayırda qalaqlanmış qarın ay işığında par-par parıldadığını görər, nədənsə düşünərdim ki, Allaha səs indi daha tez çatar! Səhərüzü, ay işığı, sinəyə qədər yağmış ağappaq qar, hamı yuxuda! Hələ sən gəl, qara qar yağanda bax... Günə necə başlayacaqdım?! Salatın nənənin sinəsindəki ürək nə böyüklükdədir ki?!  Niyə indiyə qədər bu sözləri eşitməmişəm?

    Özünəməxsus təmkinlə danışırdı Salatın nənə. Ağzını da hətta təəccüblü ifadələrdə geniş açmaz, güləndə səssizcə gülər, gözlərindən yaş damlaları mirvari kimi sapa düzülərdi sanki, üzüaşağı çənəsinə doğru axar, yaylığını isladardı. 

    Nazlı qızım, atam danışırdı ki, (bu təxminən1830-31-ci illər imiş) Bu kökü kəsilmişlər Türkiyənin Van şəhərindən bura köçürülmüşdülər.        Bu həyətdə Əbrəhim (İbrahim yəni, nə vaxt adları özlərininki olub ki?!) adlı bir erməni yaşayırdı. Var idi,  5-6 ailə var idi. Bizimlə münasibətləri də pis deyildi. Bəlkə, biz çox idik, onlar az?! Ondan da olardı, bəlkə də... Amma içlərini bilmək olmazdı bunların. Üzümüzdən iraq, möhkəm içərdilər. Çox sıx idilər öz aralarında. Hərdən söz atardılar burda bizim dədə-baba qəbirlərimiz var -deyərdilər.  Fikirləşməzdik ki, bunlar nəyisə bizə anladırlar. Bax kəndin qurtaracağında, Tülyanın başında, Qaradağa tərəf təpənin üstündə erməni qəbristanlığı da var...  Salatın nənə danışdıqca yadıma düşürdü ki, qızlarla kəklikotu, qazayağı (qəzəyağı), şomu yığmağa o tərəflərə gedərdik. Uzaqdan görünərdi o təpə. Kənd uşaqları deyərdi ki, ermənilər gəlib qəbristanlığa bir yeyib-içməkdi ki, gəl görəsən! Adətə bax da, qəbirlərin arasında yeyib -içmək... Hə, Salatın nənə davam edirdi söhbətinə:

     -Onda mən uşaq idim. Qonşuda gözəl bir qızın nişan mərasimi idi. Bir gün qabaq ordan- burdan eşitdik ki, dünya qarışıb ermənilər deyir ki, Naxçıvan bizimdir. (Neçə gün idi ki, Siranuş da görünmürdü. Niyə? Bilmirəm...) Biz bunu ya başa düşmür, ya da inanmırdıq. Nə isə hərə öz işində idi. Bütün kənd yığışmışdı, demək, gülmək nələr... nələr... Hamı sevinc içində idi. Artıq məclis bitmişdi, axşama yaxın kəndə bir loy düşdü, atların səsi qulaq batırırdı. Kişilər qadınları -uşaqları evlərə doldururdu. Gecənin zülmətində evlərdən çıxan çıxdı, üzü Şahbuza tərəf gedirdik. Bəzi adamlar buna çox da inanmayıb kəndi tərk etməmişdilər.  Səhərə yaxın erməni quldurları kəndə soxulub qalanları qılıncdan keçirmişdilər.  Atam deyirdi ki, körpə qundağı süngüyə keçirən erməni düz kəndin ortasına gəlib ki, bunları beşikdə boğmalıyıq. İllərlə evimizdə duz-çörək kəsən bu Əbrəhimgil də onlara qoşulur. Nişanı olan qızı- Gülnazı vururlar. Qapının ağzında üzü üstə qalan qızı ermənilər artıq kəndin ortasındakı meydana sürüməkdə idilər. Gülnazın anası fəryad qoparmaq istəyəndə qaynatası əlləri ilə onun ağzını tutur ki, səsini çıxarma görək haradan qaçıb kəndi tərk edə bilirik?  Ana bunlara yalvarır ki, siz gedin mən gedə bilmərəm, yalvarıram, özünüzü təhlükəyə atmayın. Mən balamı qoyub getmərəm. Bir az pendir- çörək götürür ki, bir neçə gün ötüşər, camaat qayıdıb gələr, mən gizlənərəm. Evdəkiləri bayıra ötürüb, özü təndirdə gizlənir.

     Yox, bəyəm dünyanın sonudur? Bir -iki günə bitər bu qiyamət, çıxıb balamı doyunca ağlayaram, nişan paltarları ilə qəbrini bəzəyərəm.... Aha... güllə atdılar, ayaq səsləri gəlir...  lap yaxınlıqdadır bu səs... Bəyəm bunları Allah yaratmayıb? Bunların bəs Allahı yoxdur? Biz axı nə etmişik ki, bunlara? Suallar çox, cavab isə yox idi... yox...

     Bəli təndirin ağzına qoyulmuş iri mis qazanı qaldırırdılar... qaldırdılar da ananı təndirdən döyə-döyə çıxarıb həyətdəki tut ağacının altına gətirdilər. Saçlarından tutub üzüyuxarı baxmağa məcbur etdilər. Bir qızı iki yerə bölüb ağacdan asmışdılar... Bəlkə, görmürəm?! Yox düz idi, bir qızın ikiyə bölünmüş bədəni idi. Aman Allah bu mənim qızımdır, Gülnazdır!!!

    Sonra... Sonra onu yandırdıqları təndirin yanına gətirdilər, gülə- gülə, qəh-qəh çəkə-çəkə ananı təndirə atdılar...!

Bir neçə gün sonra atam deyirdi ki, adını bilmədiyim türk paşasının sərkərdiliyi ilə böyük bir atlı dəstə gəldi. Erməni ailələrinin hamısını tükünə də zərər vermədən evlərdən çıxardılar. Bilmirəm haraya göndərdilər, amma asılmış bədəni dəfn etdilər. Təndiri də doldurdular. Bir neçə gün sonra türk ordusu gəldiyi kimi də getdi. Camaat yenidən evlərinə qayıtdı. O beş altı ailə hansı pullarla bilmirəm, bizim kənddə çaya  yaxın yerdə kilsə də tikdilər. Ustaları Yerevandan gəlmişdi. Hamısı bir yerə yığılar, uzun-uzadı söhbət edər, içib-içib ağlaşardılar.

    Salatın nənə sanki olanlardan utanırmış kimi yalnız- dostunuzu düşməninizi yaxşı tanıyın, bala!- dedi və susdu. Onsuz da səhər açılırdı. O getmədi, anam qoymadı, elə bizdə də yatıb qaldı. Anamsa, Salatın nənə bizdədir deyə, xüsusi bir dəfə-daraqla xəşil bişirmək üçün hazırlığa başladı.

   Uzun illər ta 1988-ci ilə qədər kilsəyə kimsə dəymədi... Qəbristanlığın yanından belə keçmədilər. Orada Dərələyəzdə, Göyçədə, Ağbaba da isə... qəbirlərimizi də dağıtdılar.